Em à, tuần trước em nhắn hỏi mình một câu rất ngắn: “Anh ơi, thiết kế đồ họa cần học gì để đi làm được?”. Mình đọc xong thì để đó cả buổi, vì câu ngắn nhưng trả lời ngắn thì dễ sai. Hồi mới vào nghề, mình cũng từng hỏi một anh đi trước câu y như vậy, và anh ấy chỉ nói “học Photoshop đi”. Mình học Photoshop thật. Rồi mất gần hai năm mới hiểu rằng biết phần mềm chỉ là phần nhỏ nhất của công việc.
Nên lá thư này hơi dài. Em đọc từ từ, không cần làm theo hết ngay. Mình chia ra theo thứ tự mà nếu được làm lại, mình sẽ học.
Trước phần mềm là con mắt
Ngày đầu đi làm, sếp cũ đưa mình một tờ poster sự kiện của khách và hỏi: “Em thấy cái này sai ở đâu?”. Mình nhìn mãi, chỉ nói được là “hơi rối”. Anh ấy chỉ ra ba thứ trong vòng một phút: chữ tiêu đề và chữ ngày giờ to gần bằng nhau nên mắt không biết đọc cái nào trước, khoảng cách lề trái và lề phải lệch nhau, và có tới bốn kiểu chữ trên một trang A3. Không có cái nào liên quan tới việc dùng phần mềm giỏi hay dở.
Đó là thứ người ta hay gọi là nền tảng thị giác. Nghe to tát nhưng thật ra gồm mấy mảng khá cụ thể.
Bố cục và phân cấp thông tin
Em cần tập nhìn một trang và trả lời được: cái gì người xem thấy đầu tiên, cái gì thứ hai, cái gì để sau cùng cũng được. Lưới (grid), lề, khoảng trắng, căn chỉnh là công cụ để sắp xếp thứ tự đó. Cách học mình thấy hiệu quả là lấy một tờ báo in hoặc một trang tạp chí, dùng bút đỏ vẽ đè lên các đường căn mà người dàn trang đã dùng. Làm chục trang là em bắt đầu thấy lưới ở khắp nơi.
Chữ (typography)
Phần này người mới hay xem nhẹ nhất, mà lại là phần bị chê nhiều nhất khi đi làm. Em học cách chọn cặp font, khoảng cách dòng (leading), khoảng cách chữ (tracking), độ dài một dòng đọc dễ chịu. Với tiếng Việt còn thêm chuyện dấu: nhiều font đẹp trên mạng gõ tiếng Việt thì dấu nhảy lung tung hoặc bị thay bằng font hệ thống. Kiểm tra dấu trước khi dùng một font là thói quen em nên có từ bây giờ.
Màu
Không cần thuộc lý thuyết màu như đi thi. Em cần hiểu sự khác nhau giữa màu trên màn hình (RGB) và màu khi in (CMYK), biết dùng một bảng màu giới hạn thay vì nhét mọi màu mình thích, và biết kiểm độ tương phản để chữ còn đọc được. Phần in ấn có nhiều bẫy riêng, mình sẽ viết kỹ trong một lá thư khác.
Ba mảng này không học xong trong một khóa. Mình vẫn còn học tới giờ.
Phần mềm: học ít mà chắc
Bây giờ mới tới phần mềm. Ở các studio và phòng marketing mình từng làm hoặc biết, bộ công cụ cơ bản thường quanh quẩn mấy cái tên: Adobe Photoshop cho ảnh và ghép ảnh, Adobe Illustrator cho logo, icon, hình vector, Adobe InDesign cho tài liệu nhiều trang như catalogue, profile công ty. Gần đây Figma xuất hiện nhiều hơn, nhất là ở chỗ nào làm cả thiết kế cho web và app. Canva thì em sẽ gặp ở nhiều doanh nghiệp nhỏ, đừng coi thường nó, có lúc khách gửi file Canva và em phải làm tiếp trên đó.
Lời khuyên của mình: chọn hai cái học thật sâu trước, thường là Photoshop và Illustrator, rồi mới mở rộng. Học sâu nghĩa là em biết dùng layer có tên rõ ràng, biết mask thay vì xóa, biết làm việc với artboard, biết xuất file đúng định dạng cho từng mục đích. Học nông là xem mười video “hiệu ứng chữ lửa” rồi không làm được một cái namecard sạch sẽ.
Phím tắt nữa. Nghe vặt vãnh nhưng khi deadline dồn, người dùng chuột hết mọi thao tác sẽ chậm hơn hẳn. Em in bảng phím tắt dán cạnh màn hình, mỗi tuần ép mình thuộc thêm năm cái.
Phần mềm thì cập nhật mỗi năm, con mắt thì em mang theo cả đời làm nghề.
Những thứ không ai dạy trong lớp
Phần này mình muốn em đọc kỹ nhất, vì nó là lý do nhiều bạn vẽ đẹp mà vẫn chật vật khi đi làm.
Thứ nhất là đọc brief. Khách hay sếp hiếm khi đưa yêu cầu rõ ràng. Họ nói “làm cho sang”, “trẻ trung lên”, “giống cái kia nhưng khác”. Việc của em là hỏi lại cho ra: dùng ở đâu, kích thước bao nhiêu, ai là người xem, có những gì bắt buộc phải có, hạn khi nào. Mình từng làm hỏng nguyên một bộ banner vì không hỏi xem nó chạy trên Facebook hay in bạt treo ngoài trời. Hai thứ đó khác nhau hoàn toàn.
Thứ hai là nhận góp ý. Em sẽ bị sửa nhiều, rất nhiều. Có góp ý hợp lý, có góp ý theo cảm tính. Em cần học cách tách cái tôi ra khỏi file thiết kế, ghi lại từng điểm sửa, hỏi lại chỗ chưa rõ thay vì đoán. Người làm lâu năm không phải là người không bị sửa, mà là người bị sửa ít vòng hơn vì đã hỏi đúng từ đầu.
Thứ ba là quản lý file. Đặt tên file có ngày và phiên bản, gom font và ảnh liên kết vào một thư mục khi gửi đi, không để file tên “final-final-sua-lan-3.psd”. Nghe buồn cười nhưng ở công ty, đồng nghiệp mở file của em ra mà không hiểu gì thì họ sẽ nhớ.
Thứ tư là ước lượng thời gian. Lúc đầu em sẽ nghĩ một cái poster làm hai tiếng, thực tế mất cả ngày vì tìm ảnh, chờ duyệt, sửa chữ. Hãy ghi lại thời gian thật của từng việc trong vài tháng đầu. Sau này báo giá freelance hay nhận deadline, cuốn sổ đó giúp em nhiều hơn bất kỳ lời khuyên nào.
Nhìn vào việc làm thật để biết mình thiếu gì
Có một cách mình hay chỉ cho các bạn mới: đừng đoán thị trường cần gì, hãy đọc tin tuyển dụng. Em mở khoảng hai, ba chục tin tuyển designer, ghi ra giấy những yêu cầu lặp lại nhiều lần, rồi đánh dấu cái nào mình đã có, cái nào chưa. Em sẽ thấy nhiều nơi ghi cần biết làm cả ấn phẩm in lẫn hình cho mạng xã hội, có chỗ cần thêm dựng video ngắn hay chuyển động cơ bản, có chỗ yêu cầu biết làm bộ nhận diện thương hiệu.
Chỗ mình hay xem để làm bài tập này là trang tổng hợp việc làm thiết kế và nghệ thuật, vì ở đó gom nhiều vị trí trong cùng một nhóm ngành, từ designer đồ họa, họa sĩ minh họa tới người làm hình ảnh cho game, em đọc lướt một lượt là thấy mô tả công việc thật sự trông như thế nào.
Làm bài tập này một lần mỗi vài tháng. Mỗi lần, danh sách “chưa có” sẽ ngắn lại, và em sẽ biết mình đang tiến hay đang dậm chân. Về thu nhập, mình không nói con số được, vì nó khác nhau theo thành phố, quy mô công ty, mảng em làm và portfolio của em. Có điều chung mình thấy: người có portfolio rõ hướng và giao file sạch thường được trả tốt hơn người chỉ nói mình biết nhiều phần mềm.
Mình tóm lộ trình mà mình hay gợi ý cho các bạn mới vào bảng dưới đây. Thời gian chỉ là ước chừng, mỗi người một nhịp.
| Giai đoạn | Tập trung vào | Dấu hiệu đủ để sang bước sau |
|---|---|---|
| Mấy tháng đầu | Bố cục, chữ, màu; chép lại thiết kế tốt để hiểu cách người ta làm | Em tự chỉ ra được lỗi phân cấp và lỗi căn lề trên ấn phẩm người khác |
| Tiếp theo | Photoshop, Illustrator học sâu; phím tắt; xuất file đúng chuẩn | Làm được namecard, poster, bài đăng mạng xã hội sạch sẽ mà không phải tra cách làm |
| Khi đã quen tay | Dự án giả định có brief, làm trọn từ ý tưởng tới file giao | Có ba tới năm dự án em dám kể lại quá trình làm, không chỉ khoe hình |
| Trước khi nộp hồ sơ | Gom portfolio, đọc tin tuyển dụng, tập làm bài test có giới hạn thời gian | Danh sách yêu cầu “chưa có” chỉ còn vài mục nhỏ |
Portfolio là bài thi cuối
Mọi thứ ở trên rồi sẽ dồn về portfolio. Nhà tuyển dụng thường không có thời gian kiểm em biết bao nhiêu, họ nhìn em đã làm được gì. Mình sẽ viết riêng một lá thư về chuyện portfolio nên có bao nhiêu dự án, ở đây chỉ dặn em mấy ý.
Chọn ít mà chắc. Đừng bỏ vào mọi thứ em từng làm từ hồi học. Mỗi dự án nên có vài dòng kể bối cảnh: đề bài là gì, em gặp khó ở đâu, em chọn hướng nào và vì sao. Người xem portfolio để hiểu cách em nghĩ, không chỉ để ngắm hình.
Và nếu em muốn đi một hướng hẹp, như vẽ minh họa, làm hình cho game hay thiết kế bao bì, thì portfolio nên nghiêng hẳn về hướng đó. Một bộ hồ sơ có đủ thứ một chút thường khó gây ấn tượng hơn một bộ hồ sơ rõ ràng em muốn làm gì.
Học ở trường, học khóa ngắn hay tự học
Mình gặp đủ cả ba kiểu đồng nghiệp: có người học đại học chuyên ngành thiết kế, có người học khóa ngắn vài tháng ở trung tâm, có người học ngành khác rồi tự mày mò. Đi làm vài năm rồi thì khó đoán ai học kiểu nào.
Học chính quy cho em thời gian và môi trường: có thầy chấm bài, có bạn cùng lớp để so, có những môn nền như hình họa, lịch sử mỹ thuật mà tự học thường bỏ qua. Khóa ngắn thì nhanh, tập trung vào phần mềm và làm sản phẩm, hợp với người đã có nền hoặc cần chuyển ngành gấp. Tự học thì rẻ nhất nhưng đòi hỏi kỷ luật, và cái thiếu lớn nhất là không có ai nói thẳng với em rằng bài này xấu.
Nếu em tự học, hãy tìm cho được một người chịu xem bài và chê thật lòng. Một nhóm cùng học, một anh chị đi trước, hay một cộng đồng góp ý portfolio đều được. Không có người chê thì em rất dễ tự hài lòng quá sớm.
Vài câu em hay hỏi mình
– Không biết vẽ tay có theo nghề được không anh?
Được. Nhiều mảng như dàn trang, nhận diện thương hiệu, thiết kế cho mạng xã hội không đòi vẽ tay giỏi. Nhưng biết phác thảo nhanh bằng bút chì giúp em ra ý tưởng nhanh hơn nhiều, nên vẫn nên tập ở mức nguệch ngoạc đủ hiểu.
– Máy yếu có học được không?
Học phần nền thì máy nào cũng được, giấy bút còn được. Khi làm file in khổ lớn hay ảnh nhiều layer thì máy yếu sẽ khổ. Em cứ học trên máy đang có, khi đi làm hay nhận việc ổn định rồi hãy tính chuyện nâng cấp.
– Có cần học tiếng Anh không?
Mình nghĩ là cần, ít nhất ở mức đọc hiểu. Phần lớn tài liệu, giao diện phần mềm, và các bài phân tích thiết kế hay đều bằng tiếng Anh. Có chỗ còn làm với khách nước ngoài và gửi brief bằng tiếng Anh.
Nếu mình bắt đầu lại, mình sẽ dành ba tháng đầu chỉ để nhìn và chép, chưa vội làm cái gì “của mình”. Mình sẽ tìm một người chịu chê thẳng sớm hơn. Và mình sẽ ghi lại thời gian làm từng việc ngay từ file đầu tiên.
Gia Huy, viết sau một ngày làm việc.