Năm đến tám dự án. Đó là con số mình hay nói khi có bạn mới hỏi portfolio thiết kế đồ họa nên dày cỡ nào. Nhưng em đừng vội đếm file trong máy rồi gom đủ tám cái, vì con số ấy chỉ đúng khi từng dự án đứng vững được một mình. Bảy dự án ổn cộng một dự án yếu thường để lại ấn tượng kém hơn năm dự án ổn.
Mình giải thích vì sao lại là khoảng đó, rồi dặn em cách chọn.
Vì sao không nhiều hơn
Mình từng ngồi cùng sếp lọc hồ sơ cho một vị trí designer. Một buổi chiều xem mấy chục bộ portfolio. Người xem không đọc kỹ từng trang như em tưởng. Họ lướt vài dự án đầu, nếu thấy ổn thì xem tiếp, nếu thấy chưa tới thì đóng lại. Một portfolio hai mươi dự án không làm họ ấn tượng hơn, chỉ làm họ mệt hơn, và những dự án hay nhất của em có khi nằm ở trang mười lăm, chẳng ai kéo tới.
Còn nữa. Khi em bỏ vào quá nhiều, gần như chắc sẽ có vài cái từ hồi mới học, nét còn non. Người xem sẽ chấm em theo cái yếu nhất họ thấy, không phải cái mạnh nhất. Nghe bất công nhưng mình cũng từng chấm như vậy, vì nó cho biết em chưa biết tự đánh giá bài của mình.
Vì sao không ít hơn
Ít quá thì người xem không đủ dữ liệu. Hai, ba dự án có thể là may mắn, có thể là được thầy sửa kỹ. Năm dự án trở lên bắt đầu cho thấy một thói quen làm việc: em có nhất quán không, em có biết đổi phong cách theo đề bài không, em làm được mấy loại ấn phẩm.
Có ngoại lệ. Nếu em nộp vào một vị trí rất hẹp, ví dụ chuyên thiết kế bao bì, thì ba bộ bao bì làm thật kỹ, mỗi bộ có đủ mặt trước, mặt sau, ảnh dựng mô phỏng hộp thật, có khi nói được nhiều hơn tám dự án lộn xộn.
Chọn dự án nào
Đây mới là phần đáng nghĩ. Mình hay bảo các bạn mới làm theo thứ tự này. Đầu tiên, đọc kỹ mô tả công việc của nơi em nộp, gạch dưới những loại việc họ nhắc tới: ấn phẩm in, hình mạng xã hội, bộ nhận diện, dàn trang tài liệu. Sau đó mở portfolio ra và hỏi: mỗi loại việc họ cần, mình có ít nhất một dự án chứng minh không. Thiếu loại nào thì làm thêm một dự án giả định cho loại đó, thay vì nhồi thêm cái mình đã có nhiều.
Dự án giả định hoàn toàn được chấp nhận, nhất là với người mới. Em chỉ cần ghi rõ đó là dự án tự đặt đề, đừng để người xem tưởng là khách thật. Mình đã thấy một bạn bị loại sau vòng phỏng vấn vì nhận một logo là làm cho thương hiệu thật, trong khi thương hiệu đó chưa từng dùng.
Một dự án tốt trong portfolio không chỉ là hình cuối. Em nên có vài dòng về đề bài, vài bản phác thảo hoặc hướng bị loại, và lý do em chọn hướng cuối. Bản phác bằng bút chì trên giấy chụp bằng điện thoại cũng được, miễn rõ. Người tuyển dụng muốn biết em nghĩ thế nào, vì đi làm họ sẽ phải làm việc với cái đầu đó hằng ngày, chứ không phải với một tấm hình. Phần nền tảng làm sao để có được những dự án như vậy, mình đã viết trong lá thư về con đường làm designer, ở đây chỉ bàn chuyện sắp xếp.
Sắp xếp sao cho người ta xem tới cuối
Dự án mạnh nhất đặt đầu tiên. Dự án mạnh thứ hai đặt cuối cùng, để người xem đóng lại với ấn tượng tốt. Ở giữa xen kẽ các loại việc khác nhau, đừng để ba bộ nhận diện liền nhau.
Định dạng thì tùy chỗ. Nhiều nơi nhận đường link tới trang portfolio online như Behance, có nơi yêu cầu file PDF. Nếu gửi PDF, em giữ dung lượng vừa phải để gửi qua email được, đặt tên file có họ tên của em, và mở thử trên điện thoại một lần. Có không ít người tuyển dụng mở hồ sơ trên điện thoại lúc đang di chuyển. Trang nào chữ nhỏ quá không đọc được thì sửa.
Mỗi lần nộp vào một nơi khác, em nên xem lại thứ tự. Nộp vào agency làm quảng cáo thì đưa chiến dịch lên đầu. Nộp vào công ty in bao bì thì đưa bao bì lên đầu. Tốn thêm mười lăm phút, nhưng người xem sẽ thấy ngay em hợp với họ.
Phần chữ đi kèm mỗi dự án cũng cần gọt. Mình từng đọc những đoạn thuyết minh dài gần một trang cho một tấm poster, và thú thật là mình bỏ qua. Ba tới năm câu là vừa: đề bài, khó khăn chính, lựa chọn của em. Nếu dự án có kết quả đo được, như khách dùng tiếp cho cả năm hay bài đăng được chia sẻ nhiều, thì thêm một câu, nhưng chỉ ghi điều em biết là thật. Ảnh chụp hồ sơ cũng vậy, chụp ấn phẩm in thật dưới ánh sáng tự nhiên thường thuyết phục hơn một mockup bóng loáng lấy từ mạng.
Khi nào nên bỏ một dự án ra
Khi em nhìn nó mà phải giải thích “cái này hồi đó khách ép”. Khi nó giống y một dự án khác trong bộ. Khi em không nhớ nổi mình đã làm gì trong đó nếu bị hỏi lúc phỏng vấn. Mình cứ sáu tháng lại rút một dự án cũ ra, thay bằng cái mới hơn, nên con số năm tới tám vẫn giữ nguyên mà chất lượng tăng dần.
Nếu là em lúc này, mình sẽ chọn ra năm dự án em tự hào nhất, viết cho mỗi cái ba, bốn dòng bối cảnh, rồi nhờ một người trong nghề xem thử. Người đó bảo bỏ cái nào thì cứ bỏ, đừng tiếc.
Gia Huy, viết ở quán cà phê quen gần nhà.