Năm thứ hai đi làm, mình vẽ một cái logo cho quán bún bò của người quen bằng Photoshop. Logo đẹp, chủ quán ưng. Ba tháng sau anh ấy gọi: tiệm bảng hiệu cần file để cắt chữ nổi khổ hai mét, và cái file vuông một nghìn điểm ảnh của mình phóng lên thì vỡ thành những bậc thang răng cưa. Mình ngồi vẽ lại toàn bộ trong Illustrator mất một buổi tối, không tính tiền, vì lỗi là của mình.
Em hỏi Photoshop và Illustrator khác nhau ở đâu, nên học cái nào trước. Mình nghĩ câu chuyện quán bún bò đó trả lời được nửa câu hỏi rồi. Nửa còn lại thì phải kể dài hơn.
Gốc rễ của khác biệt: điểm ảnh và đường
Mọi khác biệt giữa hai phần mềm này đều quay về một chỗ.
Photoshop làm việc với ảnh raster, tức là một tấm lưới gồm hàng triệu ô vuông nhỏ gọi là điểm ảnh (pixel), mỗi ô một màu. Em vẽ một nét cọ, thực chất là em đang tô màu cho một đám ô vuông. Vì vậy Photoshop rất giỏi với những thứ có chuyển màu mềm, có chất liệu, có ánh sáng phức tạp: ảnh chụp, tranh vẽ kỹ thuật số, ghép ảnh. Nhưng số ô vuông là cố định. Phóng to quá kích thước gốc thì mỗi ô bị kéo giãn ra và em thấy vỡ hạt.
Illustrator làm việc với vector, tức là hình được mô tả bằng các điểm neo và đường cong nối giữa chúng, giống như một công thức toán. Một hình tròn trong Illustrator không phải là một đám ô màu, mà là lời mô tả “một đường tròn tâm ở đây, bán kính chừng này, tô màu này”. Em phóng nó to bằng tòa nhà hay thu nhỏ bằng con tem, máy tính vẽ lại theo công thức đó, nét vẫn sắc. Đổi lại, vector không giỏi những thứ có hàng nghìn sắc độ chuyển nhau như làn da trong ảnh chụp.
Hiểu chỗ này rồi thì phần lớn câu hỏi “cái này làm bằng gì” em sẽ tự trả lời được.
1990 là năm Adobe phát hành Photoshop 1.0 cho máy Macintosh, theo các bài lịch sử phần mềm của báo công nghệ. Hơn ba mươi năm sau, tên phần mềm đã thành một động từ, nhiều người nói “photoshop tấm hình” dù họ chỉnh bằng ứng dụng khác.
Mỗi cái mạnh ở việc gì
Những việc nên mở Photoshop
Chỉnh và ghép ảnh chụp là việc của Photoshop: cắt nền sản phẩm, chỉnh sáng, làm mịn, ghép người mẫu vào bối cảnh, làm banner quảng cáo dùng nhiều ảnh thật. Tranh vẽ kỹ thuật số có nhiều lớp màu, chất liệu cọ, ánh sáng cũng hợp với Photoshop. Ở các studio game, họa sĩ 2D phần lớn vẽ trên đây. Hình mạng xã hội nhiều ảnh, mockup đặt thiết kế lên bao bì hay áo thun cũng vậy.
Thứ làm Photoshop mạnh, theo mình, là layer mask, adjustment layer và smart object. Ba thứ đó giúp em sửa mà không phá ảnh gốc. Người mới hay dùng cục tẩy xóa thẳng lên ảnh, rồi khách đổi ý thì hết đường quay lại.
Những việc nên mở Illustrator
Logo, icon, bộ biểu tượng, hình minh họa phẳng, hoa văn lặp lại, chữ được vẽ tay chỉnh lại thành nét, bản vẽ để cắt decal, khắc laser, in bạt khổ lớn. Nói chung bất cứ thứ gì có khả năng sẽ được dùng ở nhiều kích thước rất khác nhau thì nên là vector từ đầu. Một bộ nhận diện thương hiệu, logo xuất hiện từ cái namecard nhỏ xíu tới tấm biển trước cửa, gần như luôn bắt đầu ở Illustrator.
Illustrator còn tiện cho các ấn phẩm một trang nhiều chữ và hình khối như poster, tờ rơi, nhãn chai, nhờ artboard cho phép em làm nhiều kích thước trong cùng một file. Còn tài liệu nhiều trang như catalogue hay sách thì đó là việc của InDesign, chuyện này để lá thư khác.
Vùng giao nhau
Có nhiều việc làm được bằng cả hai. Một poster sự kiện có thể dựng khung và chữ trong Illustrator, còn ảnh chính thì xử lý trong Photoshop rồi đặt vào. Một hình minh họa có thể vẽ phẳng bằng vector rồi đưa sang Photoshop thêm chất liệu giấy, bóng đổ mềm. Đi làm rồi em sẽ thấy file qua lại giữa hai phần mềm là chuyện hằng ngày. Một mẹo nhỏ: khi đặt file Illustrator vào Photoshop, đặt dạng smart object để sau này sửa logo thì chỉ cần mở lại, không phải dán lại từ đầu.
Những chỗ hai phần mềm hay khiến người mới vấp
Mình gom những lỗi mình gặp nhiều nhất khi xem file của các bạn mới.
Thứ nhất là làm logo bằng Photoshop, như mình hồi xưa. Khách chưa cần in to thì chưa sao, nhưng sớm muộn gì cũng cần. Thứ hai là đưa ảnh chụp vào Illustrator rồi dùng tính năng chuyển ảnh thành vector tự động (Image Trace) cho mọi thứ. Với hình đơn giản vài màu thì ổn, với ảnh chụp thì ra một đống hàng nghìn mảnh, file nặng mà nhìn như tranh sơn mài bị lỗi. Thứ ba là quên rằng chữ trong Illustrator khi gửi đi nhà in thường phải chuyển thành nét (create outlines) hoặc gửi kèm font, nếu không bên kia mở ra font bị thay. Thứ tư là làm file Photoshop cho ấn phẩm in với độ phân giải quá thấp, tới lúc in mới thấy mờ.
Lỗi nào cũng có cách tránh, và hầu hết đều xuất phát từ chuyện không nghĩ trước xem thiết kế sẽ được dùng ở đâu, kích thước bao nhiêu. Đó cũng là thói quen mình dặn đi dặn lại trong lá thư dài về làm nghề designer đồ họa: trước khi mở phần mềm, hỏi thiết kế này sống ở đâu.
Vậy em nên học cái nào trước
Mình không có câu trả lời chung cho tất cả. Mình chỉ có câu trả lời theo hướng em định đi.
Nếu em thích vẽ, muốn làm minh họa hay làm hình cho game, bắt đầu với Photoshop là tự nhiên. Em có cảm giác cầm cọ quen thuộc, kết quả thấy ngay, và phần lớn kỹ năng em cần như màu, ánh sáng, khối đều luyện được ở đây.
Nếu em muốn làm thiết kế thương hiệu, logo, bao bì, ấn phẩm in, thì mình nghiêng về học Illustrator trước. Công cụ Pen và cách tư duy theo điểm neo khá khó với người mới, mất vài tuần mới thấy quen tay. Nhưng đã vượt qua được thì em vẽ được đường cong sạch, và kỹ năng đó dùng lại ở Photoshop, Figma, cả phần mềm dựng chuyển động.
Nếu em chưa biết mình muốn đi hướng nào, mà phần lớn bạn mới đều vậy, thì mình gợi ý học song song nhưng lệch nhịp. Vài tuần đầu dồn vào Photoshop ở mức cơ bản: layer, mask, chỉnh màu, cắt ghép, xuất file cho web. Sau đó chuyển hẳn sang Illustrator một thời gian: Pen tool, shape builder, căn chỉnh, làm việc với chữ. Rồi làm một dự án nhỏ cần cả hai, ví dụ bộ nhận diện cho một quán cà phê tưởng tượng gồm logo, menu và vài bài đăng có ảnh. Làm xong em sẽ tự cảm được khi nào nên mở phần mềm nào, cái cảm đó không ai dạy thay được.
Đi làm thì tin tuyển designer đồ họa phần lớn ghi cả hai. Hiếm có vị trí chỉ cần một. Nên câu hỏi thật ra không phải học cái nào, mà là học cái nào trước và học tới đâu.
Mấy chuyện ngoài lề về máy móc và bản quyền
Photoshop thường ăn bộ nhớ hơn, nhất là khi làm file in khổ lớn nhiều layer. Illustrator nhẹ hơn với file đơn giản nhưng có thể ì khi file có hàng nghìn đối tượng, ví dụ hoa văn chi tiết hoặc kết quả Image Trace. Nếu máy em yếu, giữ file gọn và đóng bớt những thứ không dùng.
Em cũng sẽ nghe nhắc tới những phần mềm khác cùng loại, như bộ Affinity cho cả ảnh lẫn vector, Krita hay Clip Studio Paint cho người thích vẽ, Inkscape cho vector miễn phí. Mình không chê chúng, có bạn đồng nghiệp của mình vẽ minh họa sách hoàn toàn bằng Clip Studio Paint. Nhưng nếu mục tiêu là xin việc ở agency hay phòng marketing, em nên quen bộ Adobe trước, vì file khách và đồng nghiệp gửi qua lại phần lớn vẫn là định dạng PSD và AI. Biết thêm một phần mềm khác là điểm cộng, không phải thay thế. Tư duy raster và vector thì giống nhau ở mọi phần mềm, nên em học kỹ ở một nơi thì sang nơi khác chỉ mất vài hôm làm quen phím tắt và vị trí các bảng công cụ.
Cả hai đều bán theo dạng thuê bao. Sinh viên thường có giá ưu đãi, em kiểm tra trên trang của Adobe theo tình trạng của mình. Mình khuyên em đừng dùng bản bẻ khóa khi đi làm. Nhiều công ty kiểm tra phần mềm trên máy nhân viên, và file từ bản lỗi đôi khi gây trục trặc khi gửi qua lại.
Nếu là em, mình sẽ không mất thời gian tranh cãi cái nào hay hơn. Mình sẽ mở Illustrator vẽ lại năm cái logo mình thích cho tới khi Pen tool thành phản xạ, rồi mở Photoshop ghép năm tấm ảnh cho tới khi mask thành thói quen. Sau đó việc đầu tiên của mọi dự án là hỏi: thiết kế này sẽ được in hay chiếu, to hay nhỏ.
Gia Huy, viết xong lúc quán bún bò gần nhà vừa dọn hàng.